KICHWA AMAWTA KAMACHIK ANTISUYUPI TANTARINMI
ANTISUYU, PUNASUYU MARKAKUNA KILLKA YUYAYKUNATA PAKTALLA CHIMPAPURASHPA SHUKLLA YUYAYWAN KICHWA SHIMITA WIÑACHIKUNMI
Nueva Loja, noviembre 19 de 2007, DIPEIB-S.- Napo markapa Tena kitipi, Academia de Lengua Kichwa, ALKI, Pushak Bernardo Chango kayashka tamtanakushkanchik. Kay tantanakuypika Sucumbíos, Orellana, Napo, Pastaza Imbabura, Chimborazo markakunamanta ishkay shimikunamanta yachay mirachik killkakunata pakta paktalla yuyaypi chimpapurashpa allilla ñukanchik kichwa shimita asthawan mirachishpa katinkarayku
KICHWA AMAWTA KAMACHIK ANTISUYUPI TANTARINMI
2007 wata, aya killapa,19, 20 puncha.
KALLARIYUYAY.
Punasuyupi Ishkayshimi kawsaypura Yachayta Pushak Jaime Gayas, shinallatak, Kichwa Amawta kamachik wankurita pushak Bernardo Chango mashikunami, 2007 wata, wayru killapa 15 puncha, kichwa shimita tukuy suyukunapi shuk yuyayllawan sinchiyachishpa katinamanta rimanakushkanchik, chaypika, kay antisuyu markakunamanta, punasuyumantapash tantarinakuyta rurankapak yuyarishkanchik.
Chaymantami, Tena, Hostería Araza wasipi, 2007 wata, aya killapa 19, 20 punchakuna, Antisuyu markakunamanta mashikuna, shinallatak, Kichwa Amawta Kamachik ukupi pushakuk mashikuna tantanakushkanchik. Kaypika, kichwata imashina Punasuyu, Antisuyu markakunapi apakushkatami rimarinakushkanchik, shinallatak, 244 yupay kamachik pankapi nishkatapash rikushkanchik, kipaka, shuk yuyayllawan ñukanchik sumak shimita sinchiyachishpa katinkapak, tukuykuna kaykunata arininakushkanchik:
ARININAKUSHKAKUNA
/h –j/, /ts/ KILLKAKUNAMANTA.
Kuski killapa 16 puncha, 2004 watapi llukshichishka, 244 yupay kamachik panka nishkata paktachishpami ñukanchik shimita killkashun; /h/, /ts/ killkakunatapash, kamachishka shinallatakmi killkashun; [ q ] , [ j ] uyarika, ayllu llaktarimay tukushpami sakinchik. Shina:
Llaktarimay Killkay
[ jatun ] /Hatun/
[ hatun ]
[ q atun ]
[ jampi ]
[ hampi ] /Hampi/
[ q ampi ]
Shinapash, kipa pachakunapi kutin rimanakushpa yuyarina tukukpika, /j - h/, /ts/ uyarikunawan rikurishka shimikunata punchanta taripashpa, katishun.
ECUADOR MAMALLAKTAPA HAYLLIMANTA
Ecuador mamallaktapa hayllitaka kashnami takishun:
Sumak llakta kantami napanchik
//Kuyaywan kuyaywan//
Kanka tukuy shunkuwan kushikuy
Ñuka kuyay intita yallinmi
//Waranka warankata kushikuy
Kanka sumak allpami kanki//
Kay allpapi ñawpa yayakuna
Pichincha urkupi makanakushka
Kantaka wiñaypak alli nishka
Kanmanta yawarta hichashka.
Pachakamak rikushpa chaskishka
Chay yawar muyushina mirarin
chay runakunaka mancharishka
chashna sinchi runakunami.
//Mirarishkamari//
KILLAKUNAPA PUNCHAKUNAPA SHUTIMANTA.
Sapan suyupimi shuk shuk shutikunata rimanchik, shinaka chay yuyayllatatak rikuchikushkamantami chayllatak shimi (sinónimos) nishpa kaykunata ari ninchik:
WATAPA KILLAKUNA
Kulla, puyu (Enero)
Panchi, mihanu (Febrero)
Pawkar, wiwa (Marzo)
Ayriwa, chunta (Abril)
Aymuray, ala (Mayo)
Raymi, tamya (Junio)
Sitwa, papanku (Julio)
Karwa, sara (Agosto)
Kuski, unki (Septiembre)
Wayru, ukuy (Octubre)
Sasi, aya (Noviembre)
Kapak, mishki (Diciembre)
HUNKAYPA (KANCHISRI) PUNCHAKUNA
Awaki, kuyllur (Lunes)
Wanra, chiki (Marte)
Chillay, licha (miércoles)
Kullka, puriy (Jueves)
Chaska, wituk (Viernes)
Wacha, samay (sábado)
Inti, (Domingo)
MARKAKUNAPI SINCHIYACHINAMANTA.
Ñukanchikpa markakunapi, pushakkunaman, yachachikkunaman tukuy mashikunaman kay arininakushkata willanapak, yachachinapak, alli paktachinatapashmi arininchik.
Tena, aya killapa 20 puncha, 2007 wata.
TANTARIKKUNA
Vicente Francisco Tanguila Grefa Napo
Bartolo Bolívar Andi Aguinda Napo
Gabriel Pedro Alvarado Andy Napo
Bautista Venancio Grefa Huatatoca Napo
Venancio Lorenzo Shiguango Yumbo Napo
Jaime José Chimbo Aguinda Sucumbíos
Alberto Bartolo Chimbo Yumbo Sucumbíos
Mariano Lorenzo Jipa Santi Orellana
María Zoila Huatatoca Grefa Pastaza
Domingo Mariano Cerda Chimbo Pastaza
Raúl Clemente Cevallos Calapi Imbabura
Bernardo Chango Jerez KAMAK-Pushak
María Rosa Cunduri KAMAK-Killkakamak
Jaime Chimbo
COMUNICADOR INTERCULTURAL DIPEIB-S
SUCUMBIOS